Profilaktyka w ciąży

Macierzyństwo to jedno z najpiękniejszych słów w każdym języku świata i oznacza bycie osobą najbliższą dziecku wraz ze związanymi z tą rolą oczekiwaniami, przekonaniami, doświadczeniami, powinnościami, zachowaniami. Poczęcie dziecka i oczekiwanie na jego narodziny wnosi w świat przyszłej matki nowe treści, przeżycia, inicjuje inny sposób postrzegania i doświadczania rzeczywistości. Dlatego czas ciąży może też być okresem intensywnego rozwoju osobistego kobiety

Zdrowie to wartość najwyższa na każdym etapie życia człowieka, ale w czasie ciąży stan zdrowia i odpowiednie zachowania przyszłej mamy nabierają szczególnego znaczenia, ponieważ wpływają na rozwój dziecka w okresie prenatalnym i jego funkcjonowanie po narodzinach. Szczególne znaczenie ma tu profilaktyka, czyli zapobieganie wystąpieniu różnych problemów (zaburzeń, chorób czy dysfunkcji), zanim one wystąpią. Są to świadome i planowane działania kierowane na poziomie uniwersalnym do wszystkich bez względu na stopień indywidualnych skłonności do wystąpienia zachowań ryzykownych. Profilaktyka ma przede wszystkim charakter uprzedzający, jednak w przypadku kobiet używających substancji takich jak alkohol czy narkotyki, może mieć cel naprawczy. 

W centrum uwagi najczęściej jest okres ciąży, jednak profilaktyka powinna uwzględniać także czas, który poprzedza realizację planów prokreacyjnych, a także ten, który następuje po narodzinach dziecka. Można więc wyróżnić: 

  • okres przedkoncepcyjny, czyli czas decyzji i przygotowania do rodzicielstwa,
  • ciążę jako to okres najważniejszy, czas dbałości matki o siebie oraz właściwy rozwój dziecka, a także budowanie z nim kontaktu psychouczuciowego będącego podstawą rodzącej się więzi,
  • urodzenie dziecka, czas pierwszych doświadczeń w roli rodzicielskiej.

W tym opracowaniu szczególną uwagę poświęcono pierwszemu okresowi ze względu na niedostrzeganie i niedocenianie jego wagi przez przyszłych rodziców. Ciąża będąca w centrum uwagi, to niewątpliwie okres najważniejszy, ale kolejny, czyli narodziny dziecka powinien być kontynuacją zachowań związanych z odpowiedzialnym rodzicielstwem.

Opieka przedkoncepcyjna jest dopiero od niedawna przedmiotem zainteresowania współczesnego położnictwa i ginekologii. Wcześniej koncentrowano się tylko na okresie ciąży, porodu czy przebiegu połogu, jednak w połowie XX wieku zaczęto dostrzegać też zalety właściwej opieki nad kobietą i mężczyzną w okresie przed poczęciem. Opieka ta wpływa znacząco na przebieg ciąży i rozwój płodu, a przez to na zdrowie przyszłego pokolenia. Dlatego też opieka przedkoncepcyjna powinna dotyczyć wszystkich kobiet w wieku rozrodczym, niezależnie od tego, czy planują ciążę. Jej głównym celem jest przede wszystkim dobre zdrowie fizyczne i psychiczne przyszłych rodziców. Ponieważ ważna jest jakość materiału genetycznego, powinni oni w tym czasie prowadzić zdrowy styl życia i zrezygnować ze spożywania szkodliwych substancji, np. z picia alkoholu, palenia tytoniu, używania narkotyków czy niekontrolowanego stosowania leków. 

Według badań antropologów, w plemionach pierwotnych używki są odstawiane wiele miesięcy przed planowanym poczęciem zarówno przez matkę jak i ojca. Nawiązuje do tych ustaleń antropologów np. National Institutes of Health w USA zalecając trzy miesiące abstynencji obojga rodziców przed poczęciem dziecka. Podkreśla się tym samym wagę zachowań zdrowotnych zarówno przyszłej matki jak i ojca. Uwaga skierowana tylko na kobietę przyczynia się do utrwalania niebezpiecznego stereotypu, według którego tylko ona jest odpowiedzialna za mogące się pojawić zaburzenia w rozwoju dziecka. Badania nad wpływem picia alkoholu przez ojca na jego potomstwo są jeszcze we wczesnej fazie, jednak dotychczasowe wyniki pokazują, że substancja ta może powodować znaczne anomalie w budowie i aktywności plemników.

Zatem czas przygotowania do poczęcia dziecka jest niezmiernie ważny. Chociaż wiemy, że zdecydowana większość kobiet, gdy tylko się zorientuje, że jest w ciąży, odstawia używki i stara się zmienić swój styl życia, to jednak może być to decyzja spóźniona. Biorąc pod uwagę, że układ nerwowy dziecka (w tym mózg) zaczyna kształtować się już w trzecim tygodniu ciąży, oznacza to, że kobieta, która miesiączkuje regularnie, ma tak naprawdę tylko tydzień, żeby się zorientować, że jest już przy nadziei. Sytuacja będzie trudniejsza w przypadku nieregularnych cykli, wtedy kobieta może jeszcze przez kilka tygodni nie wiedzieć o swoim zmienionym stanie, a tym samym nie dostrzegać żadnych powodów do zmiany stylu życia.

W profilaktyce ogromną rolę mogą/powinni odegrać lekarze (głównie ginekolodzy, ale także rodzinni i pediatrzy), pielęgniarki i położne mający kontakt z kobietami w wieku prokreacyjnym, a szczególnie z osobami planującymi ciążę. W Kanadzie w ramach programu przygotowania do rodzicielstwa przewiduje się aż cztery rozmowy z lekarzem/położną na temat stylu życia i znaczenia abstynencji dla prawidłowego rozwoju ciąży. Waga prowadzenia działalności edukacyjno-zdrowotnej przez położne podkreślona jest w polskiej ustawie o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1251 z późn. zm.). 

Informacje, zwiększające szansę bezpiecznego macierzyństwa i prawidłowego rozwoju potomstwa, powinny dotyczyć szczególnie:

  • skutków palenia tytoniu, picia nawet niewielkich ilości alkoholu czy przyjmowania narkotyków oraz innych środków psychoaktywnych dla rozwoju i funkcjonowania dziecka zarówno w okresie prenatalnym, jak i po narodzinach,
  • wyboru odpowiedniej diety, 
  • bezpiecznych form aktywności i ewentualnych ograniczeń szczególnie w pierwszych miesiącach ciąży (praca, w tym praca przy komputerze, aktywność ruchowa itp.),
  • sposobów radzenia sobie ze stresem (w sytuacjach trudnych dotykających rodzinę, ale także związanych z obawami i niepokojem dotyczącym samej ciąży),  
  • przyjmowania leków bez wskazań lekarskich (np. przeciwbólowych, nasennych),
  • postępowania w przypadku choroby przewlekłej występującej u kobiety, np. cukrzycy, astmy, tarczycy, choroby układu krążenia,  
  • przeprowadzenia koniecznych badań (oprócz podstawowych także np. w kierunku toksoplazmozy, HIV, HCV, kiły) czy szczepień (na WZW B, różyczkę).

Biorąc pod uwagę, że szacunkowo tylko 1 do 2 proc. kobiet planujących zajść w ciążę zwraca się do lekarza/położnej z prośbą o informacje i poradę, należy zastanowić się nad możliwościami docierania do kobiet w wieku prokreacyjnym (szczególnie z młodszych grup wiekowych) pokazując ważność takiej prewencji w planowaniu rodzicielstwa. Gdy kobieta jest już w ciąży, wszelkie istotne informacje dotyczące jej zdrowia, a także jej nienarodzonego dziecka powinny być  przekazane podczas pierwszej wizyty. Z ostatniego raportu „Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży” (2017) wynika, że lekarze w większości przypadków nie rozmawiają z kobietami o zalecanych zachowaniach zdrowotnych. Widoczne jest wprawdzie zmniejszenie odsetka lekarzy nieporuszających w ogóle tych kwestii – w porównaniu z raportem z 2013 roku – jednak różnice te są bardzo małe i raczej sygnalizują pilną potrzebę włączenia służby zdrowia do profilaktycznych programów w zakresie przeciwdziałania występowaniu problemów związanych z różnymi zachowaniami ryzykownymi u kobiet w wieku prokreacyjnym. Z badań przeprowadzonych na przełomie 2008 i 2009 roku przez Gdański Uniwersytet Medyczny wśród stu kobiet (przedział wiekowy 20-35 lat) w pierwszych dobach po porodzie wynika, że głównym źródłem wiedzy respondentek na temat szkodliwości picia alkoholu w czasie ciąży był internet (46,5 proc.) i telewizja (23,3 proc.), natomiast na lekarza wskazało tylko 8,1 proc. badanych, a na położną/pielęgniarkę – 7 proc. Wskaźniki te są niepokojące, ponieważ najbardziej wiarygodnym źródłem informacji powinien być jednak personel medyczny.

W profilaktyce trzeba uwzględnić także poziom selektywny, uwzględniający kobiety w ciąży będące w grupie podwyższonego, a nawet wysokiego ryzyka. Są to osoby, które nadużywają bądź są uzależnione od alkoholu (narkotyków), utraciły poczucie kontroli nad własnym życiem, czują się opuszczone i odizolowane od „normalnego” społeczeństwa, najczęściej prowadzą nieuporządkowany tryb życia, są niedożywione, nie mają odpowiedniej diety, są narażone na chroniczne infekcje, anemię, a także choroby przenoszone drogą płciową. Będąc w ciąży najczęściej nie szukają pomocy z obawy przed oceniającą postawą lekarzy i innych specjalistów oraz brakiem wiary w skuteczność jakichkolwiek działań. Kobieta pijąca alkohol czy narkomanka wzbudza najczęściej negatywne emocje i stereotypowe myślenie o „wyrodnej matce”. A to przeszkadza w zrozumieniu jej sytuacji i w nawiązaniu dobrego kontaktu, który jest zawsze warunkiem skutecznej interwencji. Warto zachęcać te kobiety do podjęcia prób ograniczenia picia/zażywania, gdyż zawsze będzie to wiązało się ze zmniejszeniem szkód mogących wystąpić u dziecka i zwiększeniem jego szans rozwojowych.

Urodzenie dziecka to czas pierwszych doświadczeń w roli rodzicielskiej, ale także czas dalszej dbałości o jego zdrowie. Niech będzie to rodzicielstwo mądre, oparte na zaangażowaniu i odpowiedzialności.


Napisany przez:

dr Ewa Kozdrowicz – współpracownik w jednostce Wydziału Pedagogicznego Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalistka z zakresu wychowywania dzieci w rodzinie i w społeczeństwie oraz projektowanych i realizowanych działań profilaktycznych i kompensacyjnych w tym zakresie.


Źródło:

  • Forray A, Merry B, Lin H, et al.: Perinatal substance use: a prospective evaluation of abstinence and relapse. Drug Alcohol Dependence, 2015;147–155.
  • Kornas-Biela D., Prenatalne macierzyństwo, [w:] Włodarczyk E. (red.), W trosce o macierzyństwo, Poznań 2017
  • Raport z badania: Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży. Profilaktyczny program w zakresie przeciwdziałania uzależnieniu od alkoholu, tytoniu  i innych środków psychoaktywnych w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej, Warszawa 2017.
  • Włodarczyk E., O „rodzeniu się macierzyństwa”, [w:] Deręgowska J., Majorczyk M., (red.), Konteksty współczesnego macierzyństwa. Perspektywa młodych naukowców, Poznań 2012.


 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *